Idioten voor Zuckerberg

Als er na de ongetwijfeld éclatante verkiezingsoverwinning van het Vlaams Belang mensen (veel te laat) gaan zoeken naar oorzaken, kan misschien het YouTube-algoritme ook eens onder de loep genomen worden in plaats van steeds dezelfde platitudes op te dienen. Ik heb nu al ongeveer 9 maanden een YouTube Premium-account omdat ik reclame beu was en ik niet meer kon kijken met adblockers. Je zou dus denken dat ik een zorgvuldig gecureerde feed heb op basis van ongeveer 40 kanalen die ik volg. Die kanalen behandelen thema's als geschiedenis (klassiek en modern), geografie, astronomie, tech, taalkunde, militaire logistiek, Eurovision en nerd/popcultuur. Er zit één zeer uitgesproken links kanaal tussen - Second Thought.

YouTube blijft echter suggesties aanbieden van hard-rechtse content op gezette tijden, ook al klik ik altijd weer "Don't recommend this channel". De meest hardnekkige voorstellen zijn van antifeministische content en van kanalen die popcultuur "analyseren" vanuit een anti-woke standpunt. Humo kwam er onlangs achter hoe je met een 'blanco' account op TikTok pijlsnel in verontrustende ideologische of sektarische richtingen kan getrokken worden. YouTube is niet anders. En zelfs met een betalend, zorgvuldig gecureerd account is er dat voortdurende mouwgetrek. Misschien omdat YouTube weet dat ik een man ben en denkt dat ik gevoeliger zal zijn voor conservatieve content.

Persoonlijk haat ik de term "conservatisme". Wat zichzelf vandaag "conservatisme" noemt gaat niet over tradities behouden of in stand houden, maar is bijna altijd reactionair. Het wil de klok terugdraaien qua rechten voor seksuele minderheden en vrouwen, wijst in veel gevallen wetenschap af en wil ook af van veel sociale rechten. Dat is geen conservatisme. Meer nog, klassiek conservatisme is/was in West-Europa gestoeld op een ideologisch ietwat coherente religiositeit (wat ik trouwens ook heb beschreven in 'De Nieuwe Staat' 7 jaar geleden) of een orthodoxe aanname van kapitalistische ideeën. Wat zich echter vandaag "conservatisme" noemt is een samenraapsel van rare verzinsels waarvan de interne logica bijna direct verkruimelt als je er 3 minuten over nadenkt, alsof een jongen van 11 zich in het veel te grote kostuum van zijn vader heeft gehesen en doet alsof hij pijpen rookt, ingewikkelde boeken leest en whiskey drinkt, maar eigenlijk niet weet hoe hij de pijp moet aansteken, de boeken niet begrijpt en de whiskey appelsap is. Soms is het ook gewoon klassiek crapuul, natuurlijk.

Gelukkig heb ik jaren de tijd gehad om me te ontwikkelen - noem het geen privilege, want ik kom uit de lagere middenklasse - en zijn de fundamenten van mijn denken over leven en maatschappij robuust. Maar tussen mijn 16de en 19de zou ik zeker gevoelig geweest zijn voor de content die me nu voorgeschoteld wordt. Reactionairen weten dat trouwens zelf ook. Vandaar dat ze zo door het lint gaan als scholen of universiteiten hun leugens niet willen onderwijzen, of erger nog, ze ze doorprikken. Het is niet dat het onderwijs een links broeinest is, het is dat veel rechtse ideeën onwetenschappelijke zever zijn. En het ook niet dat ze iets hebben tegen indoctrinatie, zij willen gewoon diegenen zijn die indoctrineren. Mutatis mutandis van hetzelfde laken een pak als reactionairen theatraal huilen dat ze "niet gehoord" worden. Zoals adjudant Paelinck opmerkt in 'De keizer van Populië' willen ze niet gehoord worden, ze willen de enigen zijn die gehoord worden.

Vorig jaar woonde ik een lezing bij van een futuroloog die in bewonderende termen sprak over hoe Gen Z niet langer de slaaf wil zijn van algoritmes maar houdt van serendepiteit; vinden wat je niet wist dat je zocht. Ik hoop dat hij gelijk heeft maar ik betwijfel het. De algoritmes zijn sterk. 25 jaar geleden waren internetforums en blogs als archipels van duizenden eilanden gerund door amateurs en hobbyisten vanuit garages en slaapkamers, nu bezoekt iedereen steeds dezelfde 10 websites die bijna allemaal video aanbieden en waar bijna steeds monopolistische bedrijven achter zitten. We kennen het verhaal van hoe emotionele inhoud het engagement vergroot en daarom interessanter is voor Meta, Google en TikTok. Men gebruikt hetzelfde argument waarom klassieke media een forum bieden aan de intussen bekende rechtse rogue gallery. Maar er schort iets met dat argument.

Want als het enkel zou gaan om kliks en engagement, bestaan er ook onderwerpen die politiek neutraal zijn, en reken maar dat er ook hevige emoties aan te pas komen als je linkse clickbait zou maken. Maar: enerzijds zijn er binnen zowel de klassieke als nieuwe media veel mensen die zelf het gebrul van reactionairen zijn gaan geloven dat ze "niet gehoord" worden en hen de megafoon aanreiken, anderzijds bleek uit onderzoek bijvoorbeeld dat veel journalisten (die inderdaad meer neigen naar centrumlinks) denken dat de bevolking véél rechtser is dan ze in werkelijkheid is. 

Voor het slotargument moeten we kijken naar wie hier geld aan verdient. Met emotie en engagement het brede publiek naar links laten opschuiven is potentieel gevaarlijk voor de techmiljardairs en het grootkapitaal. Een nuttige idioot laten schuimbekken over dat vrouwen allemaal hoeren zijn is geen bedreiging voor Zuckerberg. Diezelfde persoon die plots beseft dat ook hij genaaid is door het hyperkapitalisme - dat kan mogelijk een probleem zijn. En zolang we dat hyperkapitalisme niet stevig aan banden leggen, zal een groot stuk van het kiespubliek in de fabeltjesfuik vallen van de reactionairen.  

De Kleurloze van Studio Brussel

We naderen met rasse schreden het eindejaar, en dat betekent dat veel Vlaamse muziekzenders uitpakken met door hun publiek bepaalde toppen 100, 1000 en 2500. De grootvader van al die lijstjes is de Tijdloze van Studio Brussel, die al bestaat sinds 1987.

dEUS versus Michael Jackson

Een muzieklijst met veel aplomb 'de Tijdloze' noemen is allicht, ironisch genoeg, niet meer van deze tijd. De periode dat Studio Brussel een zelfgenoegzaam bastion was van enkel rockmuziek ligt al een dik decennium achter ons, en een onderneming die probeert de beste popmuziek ooit in een hiërarchische lijst te gieten, is eigenlijk al bijna op voorhand gedoemd.

Je kan je bijvoorbeeld afvragen waarom het Vlaamse StuBru-publiek jarenlang dEUS met verschillende nummers in de lijst zette en het Michael Jackson zo goed als negeerde tot hij dood was. Of waarom rock zo gigantisch oververtegenwoordigd blijft. Hint: het is heus niet omdat rock superieure muziek heeft geproduceerd.

Rockisme versus poptimisme

In de muziekwereld woedt al een klein decennium een polemiek tussen de zogenaamde 'rockists' en 'poptimists'. De eersten vertegenwoordigen, grosso modo, instituten als de Rock & Roll Hall of Fame en Rolling Stone, grotendeels conservatief geworden media die nog altijd hulde brengen aan de jaren '60 en de spirituele opvolgers daarvan, en waarbinnen zich een generatieshift aan het voltrekken is dat naar de jaren '80 als nieuwe nulmerediaan evolueert. Deze rockisten staan nog altijd grotendeels afwijzend tegenover muziek zonder gitaren.

Een subcategorie rockisten bestaat uit mensen die slechts muziek beluisteren binnen één subgenre of één subcultuur. Die verwijten rockisten terecht dat ze helemaal niet de vertegenwoordigers zijn van een tegencultuur, maar maken dezelfde fout van zich vaak nog puristischer op te stellen dan de puristen die ze bekritiseren. De poptimisten daarentegen staan open voor alle muziek, van de diepste underground tot de breedst uitgemeten pop, over de grenzen van traditionele genres heen. Poptimisten zijn mee gegroeid met het internet en vertegenwoordigen een meer laterale, minder hiërarchische cultuur.

Er valt een argument te halen bij het feit dat eens je muziek kritisch wil gaan benaderen en platen of nummers gaat rangschikken, dat te ver doorgedreven relativisme de hele zaak zinloos maakt. Maar het is niet dat poptimisten niet kritisch kunnen zijn - het waren bijvoorbeeld poptimisten die de kat de bel aanbonden rond überseksist Robin Thicke, en de vele lange opiniestukken die we moesten slikken rond Lana Del Rey, toont dat er ook binnen de rangen van de poptimisten hevige debatten kunnen oplaaien.

Tijdloze, blanke man

Terug naar de Tijdloze. Dat is één van de weinige bunkers waar de poptimisten nog maar weinig barsten in gekregen hebben. Ondanks gemopper van sommige oudere luisteraars dat er de laatste jaren bands als Kings of Leon in staan, zijn diezelfde Kings of Leon nog altijd nette erfgenamen van de door rockisten verafgode iconen. In de Tijdloze vinden we vooralsnog geen Aphex Twin, Jay-Z, Madonna, Roni Size, Lady Gaga, 2pac, Paul Oakenfold, Beyoncé of Eminem.

Los van de engdenkendheid wat genre betreft, verwijten poptimisten aan rockisten af en toe dat ze bijna exclusief oog hebben voor blanke mannen. Ik vroeg me af welk percentage van de nummers van de Tijdloze minstens één vrouwelijke performer hebben en heb de lijsten er bij genomen van 1987, 1992, 1997, 2002, 2007 en 2013. In 1987 was dat (afgerond) 7%, en in 2013 - hou u vast - 10%. Het piekjaar was 2002, met 13%. Met de vertegenwoordiging van niet-blanke artiesten is het nog slechter gesteld. Hun aandeel zit al sinds 1987 muurvast op ongeveer 8%.

In haar 27-jarig bestaan heeft de Tijdloze nog nooit een vrouwelijke artiest op de eerste plaats (of zelfs maar top vijf) gehad. Vergelijk dit met een ander vox populi-circus, het verguisde Eurovisiesongfestival, dat over een vergelijkbare periode 60% vrouwelijke winnaars telde. Een heel faire vergelijking is dat misschien niet omdat de Tijdloze veel trager roteert, maar een stijging in het aantal bands met vrouwen in van 6% over drie decennia is wel bijzonder traag.

Vergeten en witgewassen

Het argument kan vallen dat er nu eenmaal meer mannen en blanken in de rockwereld zitten, als men dan toch even alleen maar de genres bekijkt die rockisten voor vol aanzien. Ten eerste is het niet zo dat andere muziekgenres geen problemen zouden hebben met seksisme (hip hop, metal en de dj-wereld zijn slechts drie voorbeelden), maar poptimisten voeren wel het debat. Rockisten hoor je er niet over. Ten tweede zijn er al vanaf de jaren '60 veel grote vrouwen in rock geweest: Blondie, Joan Jett, Janis Joplin, Courtney Love, Björk, Skin, PJ Harvey, Shirley Manson, en dat zijn enkel de namen waar ik spontaan op kom.

Wat de verdeling van etnie betreft, gaat dat argument iets beter op: sinds Elvis de mosterd haalde bij de zwarte Amerikaanse gemeenschap, is rock een overwegend blanke zaak geworden. De weinige zwarte artiesten die mochten opdraven in de Tijdloze, zijn overigens volledig gerecupereerd door een blanke scène, zoals Michael Jackson (letterlijk), Prince of Freddy Mercury van Queen, waarvan veel mensen allicht niet eens weten dat hij oorspronkelijk uit Afrika kwam.

Geen quota

Voor wie al met de ogen zou zitten rollen: ik vind niet dat een lijst die samengesteld wordt door een publieksstemming, plots quota moet opgelegd krijgen voor genres, gender of etnieën om te voldoen aan een politiek correct idee. Wat wel loont, is dat het publiek dat over zo'n Tijdloze debatteert en veel bezig is met muziek, er even bij stilstaat welke mentaliteit hun keuzes reflecteert.

Die mentaliteit spookt overigens ook door de debiele broertjes van de Tijdloze, the Greatest Switch en de Zwaarste Lijst, waar de eerder vermelde 'subcultuurpuristen' meer hun ei kwijt kunnen. Maar die twee lijsten kunnen niet tippen aan het patina en de eerbiedwaardigheid die de Tijdloze vergezellen. Tijdloos worden nummers door ze bij herhaling als dusdanig te promoten en in het publieke geheugen te etsen.

De gevarendriehoek

Het helpt bovendien niet dat Studio Brussel, poptimistische vooruitgang ten spijt, deel is van wat ik de Humo-StuBru-Woestijnvis-driehoek zou noemen, voornamelijk jongensclubjes waar meisjes welkom zijn zolang ze meestappen in verouderde opvattingen rond gender ("meisjes zijn zò en jongens zijn zò") en zich het ongetwijfeld ironische en ludieke seksisme maar laten welgevallen. Het zelfbeeld van ruimdenkendheid in deze driehoek verhindert juist het inzicht dat het met die ruimdenkendheid nog helemaal niet zo vooruitstrevend gesteld is - en dat ze op sommige vlakken pijnlijk langs rechts ingehaald worden door een aantal nieuwe media.

Studio Brussel is nog altijd een te koesteren idee in het landschap van de publieke radio-omroepen in heel Europa. Een zender die mensen wil bedienen die wat buiten de mainstream vallen en graag de vinger aan de pols houdt, is een godsgeschenk, zelfs in tijden van overal internet. Precies daarom dat het zo machtig zou zijn als een lijst als de Tijdloze beter het nieuwe poptimisme zou reflecteren, in plaats van het Adelaarsnest te blijven van de rockisten. Stemmen we volgend jaar allemaal op diversere klassiekers?